Nieuwsbrief – 1 oktober 2026
Vrouwen is jarenlang verteld dat de overgang vooral gaat over opvliegers. Maar de overgang is veel meer dan dat. Deze maand een langere nieuwsbrief omdat er zoveel over de overgang of perimenopauze te vertellen valt.
De perimenopauze is een levensfase waarin de eierstokken geleidelijk veranderen en de hormoonspiegels van oestrogeen en progesteron steeds meer gaan schommelen en/ of dalen. Dat kan invloed hebben op veel meer dan alleen de menstruatie, namelijk op: slaap, stemming, concentratie, energie, seksualiteit, spieren & gewrichten, stofwisseling en hart & bloedvaten.
Juist omdat de klachten zo uiteenlopend kunnen zijn, herkennen vrouwen – en soms ook zorgverleners – niet altijd dat de perimenopauze een rol kan spelen.
De gebruikte begrippen
Perimenopauze
Dit is de periode rondom de laatste menstruatie waarin de eierstokfunctie geleidelijk verandert. De hormoonspiegels kunnen flink fluctueren. De menstruatie kan veranderen, maar dat hoeft in het begin nog niet. Klachten kunnen dus al ontstaan voordat de menstruatie onregelmatig wordt.
Menopauze
De menopauze is één moment: de laatste menstruatie. Omdat je die pas achteraf kunt vaststellen, spreken we van de menopauze wanneer een vrouw 12 maanden niet meer heeft gemenstrueerd, zonder andere verklaring. In Nederland ligt de gemiddelde leeftijd rond de 50-51 jaar.
Postmenopauze
De periode na de menopauze noemen we de postmenopauze. De eierstokken maken dan veel minder oestrogeen aan en de hormoonspiegels zijn doorgaans stabiel laag.
Het zijn niet alleen opvliegers
Opvliegers en nachtelijk zweten zijn bekende overgangsklachten, maar het klachtenbeeld kan veel breder zijn:
- veranderende menstruaties;
- slechter slapen of vroeg wakker worden;
- vermoeidheid;
- prikkelbaarheid, angst of somberheid;
- stemmingswisselingen;
- concentratie- en geheugenproblemen (brain fog);
- hartkloppingen;
- hoofdpijn of migraine;
- spier- en gewrichtsklachten;
- veranderingen in libido en seksualiteit;
- vaginale droogheid of pijn bij seks.
Niet iedere vrouw krijgt dezelfde klachten en niet iedere klacht tussen het 40e en 60e jaar wordt door de overgang veroorzaakt. Daarom blijft het belangrijk om ook andere mogelijke oorzaken te overwegen.
Een vragenlijst die kan helpen om klachten in kaart te brengen is de Greene Climacteric Scale. Deze brengt onder andere psychologische, lichamelijke en vasomotorische klachten in beeld. Ik gebruik deze vragenlijst in de praktijk om klachten zichtbaar te maken en het verloop tijdens begeleiding of behandeling te volgen.
Als je brein eerder verandert dan je menstruatie
Een aspect van de perimenopauze waar nog relatief weinig aandacht voor is, zijn de mentale klachten.
Sommige vrouwen merken eerst dat ze anders reageren dan vroeger: ze slapen slechter, zijn sneller geïrriteerd, voelen zich angstiger of hebben minder veerkracht. Anderen merken vooral dat concentreren, plannen en onthouden ineens veel meer moeite kost.
Ontstaan er vanaf je veertigste ineens nieuwe stemmings-, slaap- of concentratieproblemen? Denk dan ook aan de perimenopauze.
Oestrogeen beïnvloedt verschillende systemen in de hersenen, waaronder serotonine en dopamine. Tijdens de perimenopauze zijn vooral de sterke schommelingen in hormoonspiegels van belang. Dit kan mede verklaren waarom sommige vrouwen zich in deze periode duidelijk anders voelen.
Ook stress speelt een rol. Hormonale veranderingen kunnen zorgen voor slechter slapen en een lagere stresstolerantie, terwijl stress en slaaptekort overgangsklachten juist weer kunnen versterken. Zo kan gemakkelijk een vicieuze cirkel ontstaan:
hormonale schommelingen → slechter slapen → minder veerkracht → meer stress → meer klachten.
Het is dus lang niet altijd óf stress óf hormonen. Vaak is het én-én.
Had je vroeger veel last van PMS?
Dan is dat relevante informatie. Vrouwen die eerder gevoelig waren voor hormonale schommelingen, bijvoorbeeld bij PMS of PMDD, lijken een grotere kwetsbaarheid te hebben voor stemmingsklachten tijdens de perimenopauze.
Daarom vraag ik in een consult niet alleen: “Welke klachten heb je nu?”, maar ook:
“Hoe was je menstruatiecyclus vroeger en hoe reageerde je stemming op hormonale veranderingen?”
Dat geeft soms verrassend veel informatie.
En hoe zit het met ADHD?
Oestrogeen beïnvloedt ook het dopaminesysteem in de hersenen. Bij vrouwen met ADHD kunnen periodes waarin oestrogeen laag is of sterk fluctueert – zoals vlak voor de menstruatie, na een bevalling en tijdens de perimenopauze – samengaan met een toename van ADHD-klachten.
De perimenopauze veroorzaakt geen ADHD, maar kan bestaande kwetsbaarheden wel duidelijker naar voren brengen.
De overgang als kans om vooruit te kijken
De perimenopauze is niet alleen een fase waarin je klachten kunt krijgen. Het is óók een belangrijk moment om naar je toekomstige gezondheid te kijken.
Door hormonale veranderingen en het ouder worden veranderen onder andere de vetverdeling, bloeddruk, cholesterol, glucosestofwisseling en botgezondheid. Daarmee is dit een goed moment om aandacht te besteden aan cardiovasculaire en metabole gezondheid, spiermassa en botsterkte.
Het doel is niet om de overgang tegen te houden, maar om zo gezond mogelijk door deze transitie heen te gaan en gezond ouder te worden.
Wat kun je zelf doen?
Er bestaat geen leefstijl die de hormonale transitie voorkomt. Maar je kunt wél veel doen voor je gezondheid en veerkracht:
Blijf bewegen. Combineer dagelijkse beweging met kracht- en conditietraining. Spieren zijn namelijk ook belangrijk voor je stofwisseling en botten.
Ga naar buiten. Daglicht en beweging ondersteunen slaap, stemming en stressregulatie.
Eet vooral onbewerkt en plantaardig. Kies veel groente, fruit, peulvruchten, volkorenproducten, noten en zaden en voldoende eiwitten. Beperk sterk bewerkte producten en alcohol.
Zorg voor fijne mensen om je heen. Sociale verbondenheid is een belangrijk onderdeel van gezondheid.
Werk aan veerkracht. Ontspanning is geen luxe. Plan momenten waarop je niet hoeft te presteren en zorg voor voldoende herstel(tijd).
Tot slot
De perimenopauze is geen ziekte, maar een normale biologische levensfase. Normaal betekent niet dat je er veel last van moet hebben.
Hoe eerder je begrijpt wat er gebeurt, hoe gemakkelijker het wordt om veranderingen te herkennen en passende keuzes te maken.
Meer lezen en luisteren
Websites
Thuisarts.nl
Vrouwen in de Overgang
De Gynaecoloog
Boeken
Ook leuke meisjes worden vijftig – Maaike de Vries en Manon Kerkhof
Menopauze, gezond ouder worden – Bart van Aken
Podcast
In aflevering 67 van We zijn toch niet gek? spreekt Suzanne Rethans met gynaecoloog Liselotte Robbe over de (vroege) perimenopauze. Een interessante aflevering als je meer wilt weten over klachten die al vóór de klassieke overgangsleeftijd kunnen ontstaan.
De gebruikte afbeelding is een stukje uit een visual van artensvisuals. Dit is een van de hand-outs die ik, indien relevant, gebruik tijdens mijn consulten.